Halil Bahadır SAKA
İş Sağlığı ve Güvenliği Uzmanı
Çalışma hayatındaki psikososyal risk etmenleri tek bir alanda değil aksine tıp, mühendislik ve sosyal bilimler içeren birçok farklı disiplini bir arada barındıran bir alandır. Sağlıklı ve sorunsuz devam ettirilebilir çalışma alanı oluşturmanın ön koşullarında karşımıza çıkan psikososyal risk etmenlerini doğru bir şekilde çözümler üretmeliyiz.
Psikososyali incelersek kavramında iki önemli kökü içerisinde barındırır; Psiko, kişinin ruhsal durumunu anlatırken, sosyal kelimesi ise özellikle iş hayatındaki işçilerin mesleki anlamda sosyal durumunu anlatmak için kullanılır. duygusal ve zihinsel sağlığını, sosyal etkileşimlerini ve yaşam kalitesini etkileyen sosyal etmeni bir araya getirir.
Psikososyal risk etmenlerine gelir isek çalışların işe uygun olmaması, iş yükü, Fazla çalışma saatleri, zaman baskısının fazlalığı, iş bitiş tarihlerinin oluşturduğu stres, yetersiz ekipman oluşu mobbing ve zorbalık İş yerindeki kişilere karşı sürekli uygulanan kötü muamele, aşağılama veya taciz etme durumları psikososyal risklere örnektir. Bunlar arasında en önemli 3 başlıkları ele alırsak bunlar; Rol yetersizliği , rol belirsizliği ve rol çatışması
Rol belirsizliği; Çalışanın, kendi yetenekleri dâhilinde birden fazla alanda görevlendirilmesi durumunda ortaya çıkar. Bir bilgisayar mühendisi örneği üzerinden gidecek olursak, üç gün yazılım işi yaptırılıp bir sonraki gün sen donanımda bize destek ol, iki gün sonra programlama yap, devam eden günlerde oyun yaz gibi ne iş yapacağının belli olmaması (sürekli değişmesi) rol belirsizliğini doğurur.
Rol yetersizliği; Kişinin, yeteneklerinin altında iş verilerek çalıştırılması ile ortaya çıkar. Bir bilgisayar mühendisine, günlük kesilen fişleri excell programına girmesi işini verirseniz, bu iş onun yeteneklerinin çok altında kalacağından rol yetersizliğini doğurur.
Rol çatışması; Kişiye yeteneklerinin dışında iş verilesi ile ortaya çıkar. Yine örneğimiz olan bilgisayar mühendisini düşünürsek; ona elektrikli makinelerin periyodik kontrol görevi üstlenmesini söylediğimizde kişinin yetenekleri dışında iş verildiği için rol çatışması oluşur.
Yukarda söylenilen bu haller kişiyi strese sokan önemli stresörlerdir. Bu stresin önüne geçmek için tüm çalışanlara kendi yeteneklerini karşılayan belirli işte çalışmaları sağlatılmalıdır. İnsan vücudunun strese cevabı 3 aşamalıdır:Alarm ,direnç ve direnmedir.
Alarm aşamasının belirtileri huzursuzluk, sıkıntı, gerginlik, karamsarlık, sinirlilik, unutkanlık, kararsızlık, durgunlaşma, çökkünlük vb. örneklendirilebilir. Birey stres kaynağı ile karşılaştığında ‘savaş ya da kaç’ tepkisi gösterir.
Stres kaynağına uyum sağlanırsa veya stresin nedeni etkili bir şekilde çözülürse her şey normale döner, vücut alarm aşamasında meydana gelen zararları onarır. Direnme söz konusu ise birey strese karşı koymak için elinden gelen tüm gayreti ortaya koyar.
Stres kaynağı ile başa çıkılamaz ve uyum sağlanamaz ise fiziksel kaynaklar kullanılamaz ve tükenme aşamasına geçilir. Kişi tükenmiştir, stres kaynağı hala mevcuttur. Kişi başka stres kaynaklarının etkilerine de açık hale gelir. Mesleki tükenmişlik sendromu belirtileri görülebilir .Bunlar; fiziksel belirtiler ,duygusal belirtiler zihinsel belirtiler ve sosyal belirtilerdir
Fiziksel belirtilere örnek verirsek baş ağrsı, düzensiz uyku ,sırt ağrısı, ülser ,yüksek tansiyon, kalp krizi ,aşırı terleme ve iş kazaları,
Duygusal belirtiler kaygı ve endişe, depresyon, çabuk ağlama özgüven kaybı yetersiz hissetme ,öfke patlamaları, saldırganlık ve düşmanlık gibi duygusal belirtilere örnek verebiliriz.
Zihinsel belirtiler unutkanlık, zihin karışıklığı, hatalarda artış gibi durumlarda oluşmaktadır .
Sosyal belirtiler insanlara karşı güvensizlik, başkalarını suçlamak, konuşmama isteği durumlarda görülmektedir.
Psikososyal risklerin değerlendirilmesi ve önceliklendirmesi Bu adım kimin zarar görebileceğine karar vermekle ilgilidir bahsedilen mevcut veriler riskleri değerlendirmek ve harekete geçmek için yeterli sayılmazsa ek veri toplamak gerekebilir. Bu geçerli anketler (özellikle riskler büyük bir kuruluşun tüm çalışanlarını ilgilendiriyorsa) veya görüşmeler (küçük kuruluşlar veya büyük bir kuruluştaki bir hizmet) aracılığıyla yapılabilir. Tehlikelerden kaynaklanan riskleri değerlendirirken yapılacaklar ise şu şekildedir ; Bir tehlikenin zarara neden olma olasılığı belirlenir, zararın ne kadar ciddi sonuçlanacağı belirlenir, çalışanların ne sıklıkla riske maruz kaldıkları belirlenir, risk önem sırasına göre listelenir ve bu liste kullanılarak bu eylem planı hazırlanır.
Psikososyal riskleri ortadan kaldırma çalışma alanı ve çalışan sağlığında oluşacak riskleri en aza indirmek için yapılması gereken uygulamalar şunlardır ; iş yükünün makul düzeyde tutulması ve aşırı çalışmanın engellenmesi, iş yerinde saygılı ve destekleyici çalışma ortamının sağlanması, iş yerinde iletişimin artırılması çalışanların görüşlerine değer verilmesi, esnek çalışma düzenlemeleri ve dengeli iş özel hayatın teşvik edilmesi ,iş yerinde stres yönetimi eğitimleri ve kaynakların sağlanması, mobbing ve ayrımcılığın önlenmesi için politikaların uygulanması , psikososyal risklerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi için sürekli takip edilmesi gerekmektedir.